REFORMAS BA REJISTU NEGOSIU: SISTEMA ‘SERVE’ LALAIS LIU, KLARU LIU, SIMPLES LIU

DILI, 28 Junhu 2012— Fulan sanulu resin rua liu ba, governu hahu hadia sistema rejistu negosiu no lisensa komersial liu hosi introdusaun prosessu ne’ebe lalais liu, klaru liu no simples liu. Timor-Leste nia sector privadu simu ho laran luan governu nia esforsu ne’e.

“Ida ne’e demonstra governu nia intensaun atu servisu hamutuk ho komunidade emprezarial. Sektor privadu, liu do ke governu iha ne’e atu kria servisu ba Timoroan sira,” hateten Carmen Araujo, CEO Invest People, kompanhia konsultoria rekursus umanus nasional.

Mudansas ne’e kleur atu mosu, hateten mos Kathleen Gonçalves, vise-presidente Timor-Leste nia Camara do Comércio e Industria (CCI-TL). “Tuir los reformas hirak ne’e halo tiha ona tinan sanulu liu ba,” nia hateten. “Rejisto negosiu mak passu primeiru ba ema ne’ebe hakarak hahu sira nia negosiu iha Timor-Leste. Iha tempu uluk ami hasoru difikuldades barak.”

Iha 2011 Ministerio da Justiça, ho parseria ho IFC, membru Banco Mundial ne’ebe servisu kona ba dezenvolvimentu sektor privadu, halao survey iha Direcção Nacional dos Registos e do Notariado (DNRN). Survey nia rezultadu koko hatene tanba sa aplikasaun ba rejisto negosiu kleur los, dala barak lori to’o loron 65 atu prosessa, no sistema iha falhansu iha ne’ebe.

“Kleur los – fulan rua, tolu dala ruma ne’en – atu rejistu negosiu ida. Iha komunidade emprezarial, balun hahu halao deit negosiu la hein rejistu. Ida ne’e bele perigozu los, maibe sira la bele hein, sira hahu deit,” haktuir tan Vise Presidente CCI-TL Gonçalves.

Rezultadu hosi survey hatudu katak rejistu negosiu kleur los tanba nia prosessu mos komplikadu tebes.

Governu, ho IFC nia suporta, hahu kedas hasoru problema ne’e ho medidas simples hanesan kria ceklist iha ba negosiu-nain sira atu sira hatene saida mak presiza hatama hamutuk ho sira nia aplikasaun. No mos reorganiza DNRN liu hosi define responsabilidades no knar. Staff sira hetan treinu intensivu kona ba proseduras foun ne’e.

To’o agora, reformas ne’e hetan rezultadus pozitivu tebes, pur ezemplu ho numero total loron ne’ebe lori atu negosiu ida atu rejistu, hosi dala barak loron 65 ba loron 19.

“Reformas ne’e atu komunidade bele partisipa iha prosessu. Uluk tempu naruk, agora lalais atu prosessa aplikasaun ba rejistu empreza. Sinco (5) dias deit. Sei hamenus tempo, hamenus gastu ekonomiku, antesipa ema para atu la bele manipula komunidade,” hateten Diretora DNRN, Ministerio da Justiça, Maria Fatima de Araújo.

Atu simplifika rejistu negosiu liu tan, Minitério planu mos atu harii Loja-Únika ba Serviço de Registo e Verificação Empresarial (SERVE) iha tinan ne’e 2012-klaran. Ida ne’e sei halo mosu fatin ida deit atu negosiu-nain atu bele hetan sira nia rejistu negosiu, numero imposto (TIN) uniku, no mos hetan sira nia lisensa komersial (karik presiza).

Liu hosi Loja-Únika SERVE bele hein katak prosessu hahu negosiu lalais liu. Ida ne’e dezenvolvimentu diak ba operadores negosiu ne’ebe to’o agora presiza vizita ministeriu tolu dala ruma dala 17 iha loron 65 nia laran ne’ebe presiza atu finaliza dokumentasaun rejistu negosiu.
Wanhira Loja-Únika loke, sei lori deit loron lima atu negosiu-nain sira atu kompleta sira nia prosesu atu hahu aktividade emprezarial.

“IFC nafatin kontinua servisu hamtuk ho governu Timor-Leste atu garante katak reformas no estabelesimentu Loja-Únika SERVE sei halo lalais liu no fasil liu atu emprezarius bele hahu sira nia negosiu no sei fo tempu ba sira atu hametin tan sira nia negosiu. Wainhira negosiu barak liu tan mak rejistadu no legalizadu signifika setor privadu forte atu kria servisu barak liu tan,” hateten Milissa Day, IFC nia Reprezentante Rezidente iha Timor-Leste.

Informasaun tan no atu hetan ceklist no formulariu kona ba rejistu negosiu, emprezarius bele visita www.mj.gov.tl/dnrn ka hakat ba Direcção Nacional dos Registos e do Notariado (DNRN) iha Ministerio da Justiça iha Tribunal Distrital Dili nia sorin, Mandarin, Dili, Timor-Leste.